Współczesne duże miasta oferują szczególny typ rozrywki skierowanej do masowego odbiorcy. To miałka rozrywka wielkich centrów handlowych, które zajęły duże obszary na peryferiach. Tam kupowanie urasta do szczególnej, niemal odświętnej czynności, której trzeba poświęcić dużo czasu i uwagi. Łączy się z tym konsumpcję, marketingowe pokazy skupiające klientów wokół różnych produktów. Wśród zgiełku, w tłumie buduje się wrażenia, że uczestniczymy w czymś absolutnie normalnym, bo powszechnym. Jednocześnie jesteśmy w jakiś szczególny sposób uprzywilejowani, bo mamy szansę dostąpić zaszczytu zaspokojenia naszych potrzeb.
Każda chwila ma znaczenie. Każdy element jest ważny i każdy dotyk. Ciało jest doskonałą architekturą do myślenia, czucia czy chodzenia. Oczy świetnie płaczą, serce efektownie pęka z bólu albo się raduje. Palcami chwytam jabłko, moje zęby gryzą jego miąższ, który dalej trafia do architektury przetwarzania… Na ten projekt nie mieliśmy wpływu, ale z jego realizacją musimy się obchodzić uważnie. Remont jest możliwy, jednak zburzenie i budowa od nowa nie jest praktykowana. Ewentualnie można jakiś element wykorzystać w całkiem innej realizacji.
Można żyć byle jak, bez emocji, refleksji i niedbale. Z dnia na dzień. Niewiele myśląc i niewiele doświadczając. Jak turysta zwiedzać własne życie. Można zrobić kilka fotek, selfie z różnych miejsc. Może ktoś wskaże palcem i objaśni, kiedy, kto i jak osiągnął tę wysokość, ten szczyt. Niby zadziwić się, kupić coś, namiastkę, pudełko czekoladek. Potem wrócić do codziennych ścian, które też co jakiś czas zmienią się na wzór podpatrzony w jakimś magazynie od wyglądania. Trudno wypaść z takiej rutyny.
Czym jest proces życia? Jaka jest dla niego najlepsza architektura? Jeśli nie potrafimy w tym procesie BYĆ nie przybliżymy się do rozstrzygnięcia tej kwestii. A proces życia, jakby w niego nie ingerować, wciąż w przewadze pozostaje w rękach natury. Wymiary naszego ciała, geometria kształtów są naczyniem dla procesów natury. Budując architekturę tworzymy szerszy materialny kontekst. A kiedy budynek z jakiegoś powodu zakończy żywot, ustąpi pola naturze? Wtedy sam brak działania ludzkich rąk i nóg, brak pojazdów, stawiania budynków i asfaltowania dróg stworzy las. I wystarczy tylko czas. Architektura natury to projekt, który wciąż gotów jest by się realizować.
Architektoniczna przestrzeń nadaje kształt ludzkiemu życiu. Trwa w czasie i jest obszarem, którego kształt ma sprzyjać procesowi. Jak go wytyczyć biorąc pod uwagę nieopisywalność i niewyliczalność, które należą do sposobu istnienia? Dom to przecież też powierzchnia i kubatura. To metraż, który może pomieścić różne funkcje. Był czas normatywnego myślenia o mieszkaniu. Wtedy skrupulatnie obmierzano i przeliczano powierzchnie dla z góry ustalonych czynności i aktywności. Spało się, jadło i gotowało, kochało i nienawidziło w przeliczeniu na metry kwadratowe i sześcienne. Wszystko miało ściśle obliczone i wytyczone powierzchnie i granice.
Zanim wybierzesz miasto do życia zbadaj jego strukturę. Dowiedz się czy oddycha w twoim rytmie. Jak jego kształty wpływają na rytm kroków. Sprawdź czy materiał, po którym stąpasz czyni je pewnymi. Jak słychać ich muzykę, a może zagłusza je szum mknących pojazdów? Czy jest zieleń, która reguluje twoje oddech i tętno? Niegdyś kształt miasta wytyczała skupiona siła agresji. Jej formami stały się kanciaste zwarte fortyfikacje o wyraźnych, ostrych konturach. Współczesne miasta się nie budują, lecz rozlewają i zastygają. Zupełnie tak, jak asfalt na drogach. Bo to komunikacja dyktuje dystanse i podziały na struktury i jednostki.
Według historyków współczesny człowiek przebył daleką drogę od czasów mieszkańców grot w Lascaux. Jego sztuka także. Zbigniew Herbert zbiór swoich esejów „Barbarzyńca w ogrodzie” zaczyna tekstem poświęconym tamtejszym starym malowidłom. Napisał między innymi: „Wizerunki zwierząt widziane przeważnie z profilu, uchwycone są w ruchu i rysowane z ogromnym rozmachem, a jednocześnie z czułością, niczym ciepłe kobiety Modiglianiego. (…) Prehistorycy są zgodni co do tego, że grota w Lascaux nie była jaskinią mieszkalną, ale sanktuarium, podziemną Kaplicą Sykstyńską naszych praojców”1.
O empatii nie pisze się w żadnym podręczniku architektury. To temat, którym nie zawracają sobie głowy naukowcy i teoretycy. Bo też jak go ubrać w formy i obiektywnie zmierzyć? Jak policzyć fundament ze współczynnikiem empatii? Który program komputerowy to wyliczy? Za to refleksji o takich uczuciach dużo miejsca poświęcają pisarze i poeci. Pan Cogito czytając w gazecie o zbrodniach i klęskach, które dzieją się gdzieś daleko obojętnieje na dramaty nieznanych ludzi skurczonego świata. Pozostawia sobie do rozmyślania pytanie o „arytmetykę współczucia”1. Gdzie indziej Herbert karci swoje emocje: „czułość do kamieni do ptaków i ludzi powinnaś spać we wnętrzu dłoni na dnie oka tam twoje miejsce niech cię nikt nie budzi”2.
Dziecko potrafi budować ze wszystkiego. Pudełka, piórka, patyki – każda rzecz jest potencjalnym dachem, kolumną, oknem albo chociaż dymem z komina. Z piasku może powstać nawet pałacowa architektura. Z każdym kolejnym wiaderkiem dolewane jest do niej życie. Bez ograniczeń, bo budulca jest całe morze. Nie zawsze pojawiają się mieszkańcy, najczęściej do zabawy wystarczy sam potencjał kształtów: wnęk, zakrętów, wysokości, brył, schodów i otworów. Najważniejsze, że powstaje miejsce, które może wypełnić się jakimś działaniem. I bez znaczenia, że tylko od fali do fali. Największą radość daje możliwość zmian, podważania reguł. Dlatego dzieci uwielbiają też burzyć. Otwartość na zmiany powoduje, że z taką samą radością skaczą i depczą coś, co przed chwilą z mozołem wznosiły. Wtedy rozpoczynają zabawę od nowa, według nowych zasad.
Dzieło sztuki zawsze przedstawia jakąś prawdę. O autorze i o świecie. Architektura zaś zawsze przedstawia jakąś wizję bytu. I nie zawsze jest to przekaz jednoznaczny i otwarty. Dlatego warto stawiać pytania i szukać na nie odpowiedzi poprzez zanurzenie się w jej przestrzeni. Stajemy się wtedy uczestnikami zdarzeń, które pozwalają dociekać prawdy kształtów architektury przez doświadczanie.
